AKTIWITEIT 1

OM NA ‘N MONDELINGE TEKS TE LUISTER EN GEPAS DAAROP TE REAGEER [LU 1.1]

OM KENMERKE VAN ‘N MONDELINGE TEKS (STRUKTUUR, TAAL, TOON, REGISTER) TE IDENTIFISEER [LU 1.3]

OM VERTELPERSPEKTIEF TE IDENTIFISEER EN TE BESPREEK [LU 3.8.1]

Hier volg ‘n uittreksel uit Abraham H. de Vries se “Kowie Brönn van Montagu”. Julle kan die volledige storie vind in Storie-sjêmpyn: 50 humoristiese vertellings, saamgestel deur Jan Vosloo (Tafelberg Uitgewers).

Die uittreksel is ook effens aangepas om dit vir julle makliker te maak. Volg dit terwyl jou opvoeder dit vir julle voorlees en luister veral mooi hoe die stem gebruik kan word.

Kowie Brönn van Montagu

Kowie Brönn vertel, hy sê, ek droom ek stap in Engeland en ek stap by Buckingham Palace verby, toe staan die bodeur oop, en daar trek darem ‘n rokie uit die skoorsteen uit. Slaap darem nie meer nie, dog ek.

Ek staan nog so, hier kyk die Prince of Wales oor die onderdeur, handevryf-handevryf. Toe sien hy my. Maar wás hy bly.

“Oom Kowie Brönn, maar dis mos Oom!” sê hy. “Kom in, Oom. Pa sal darem graag met Oom ‘n woordjie wou breek, hy skeer net gou.”

Ek daar in, hier kom die koning ook aan. Val my byna om die nek.

“Kowie Brönn van Montagu, waar in die wye wêreld kom jy vandaan?” vra die koning.

“Nee,” sê ek, “ek stap maar hier in Engeland rond. Ek is nou nie aangetrek nie, want ek het nie gedink ek sou aankom nie.”

Maak g’n niks saak nie,” sê die koning en hy vat my aan die arm. “Hoe gaan dit met Montagu? Leef ou Epsie nog?”

“Uitgespaar, die Jouberts almal,” berig ek.

“En met ou Tjops le Roux?”

“Ook,” sê ek. “Spekvet en gesond.”

“Ag, en met oumatjie Rachel Keet? Voel sy nog die badwater so met die elmboog?”

“Skop nog vas,” sê ek. “Bietjie rumatiek, maar sy vang hulle nog.”

“Toe ons daar was, was Liesbet en Magriet nog opgeskote. Ek is so jammer, want vandag se kleingoed mis so baie. Maar Kowie,” sê die koning, “van rumatiek gepraat, kom ons stap vorentoe, Buckingham Palace is lekker in die somer, maar in die winter trek die ou kasarmte. Trap net mooi, hulle het vanoggend die kombuisvloer gesmeer.”

Ek en hy daar af in die lang ou gang met die portrette weerskante teen die mure, die een koning na die ander, lewensgroot, en al die rame is dúúr, ingevoerde goed, dit kan jy sommer sien.

In die groot troonkamer, met die hoë goue solder en die kandelare wat so hang en nog honderde portrette teen die mure, gaan sit die koning op sy troon en hy trek die springbokvelletjie met sy swart kerkskoen haaks.

Ek vat ‘n bokstoeltjie en ek haal my hoed af en ek dog: Kowie, nou moet jy nie links laat lê nie, nou moet jy jou belangstelling wys.

“En hoe gaan dit met missus Liesbet?” vra ek.

“Bo by die hairdresser vir vanaand se ete,” sê die koning.

“En met Ouma Mary?” verneem ek.

“Ag Kowie, die oumens raak oud, sy help nou en dan met ietsie in die kombuis, met die kokery, maar meestal is sy bo in die kamer. Maar, jong, Kowie, voor ons verder gesels, sê vir my wat wil jy drink? Warm port of koue port? The choice is yours.”

Kowie Brönn sê toe’s hy in ‘n stryd. Want koue port het hy al gedrink, maar hy’t nie eens geweet mens krý warm port nie. Dis dié wat hy toe van aperigheid sê: “Gee maar ‘n warmetjie, mister King.”

a) Lees die teks nou op jou eie deur en beantwoord dan die vrae wat volg.

(i) Is die storie hartseer, komies, kwaai, vriendelik?

(ii) Dink jy die storie is waar? Gee ‘n rede vir jou antwoord.

(iii) Op watter tyd van die dag speel die verhaal af? Gee een rede vir jou antwoord.

(iv) Baie van die sinne in die teks is in aanhalingstekens geskryf. Wat beteken dit?

(v) ‘n Sinoniem vir “tweegesprek” (‘n gesprek tussen twee persone) is dialoog. Is die dialoog tussen Oom Kowie en die koning:

beleefd?

ongeskik?

respekvol?

ongemanierd?

vriendelik?

onvriendelik?

(Antwoord JA of NEE, en bespreek redes vir julle antwoorde)

(vi) Die skuinsgedrukte sin in die eerste paragraaf is eintlik ‘n onvolledige sin, maar tog verstaan ons dit. Die volledige sin sou kon wees: Die mense slaap darem nie meer nie, dog ek.

Soek na nog so ‘n paragrafie met onvolledige sinne. Verander dit na volledige sinne en skryf dit hieronder neer.

Moenie vergeet om jou persoonlike woordelys op die laaste bladsy aan te vul nie.

AKTIWITEIT 2

OM DIE TAALIDIOOM IN DIE TEKS TE VERSTAAN EN TE GEBRUIK

[LU 2.4.2]

Groepbespreking

b) Bespreek eers in groepe wat die volgende uitdrukkings beteken en skryf dan jou antwoorde neer.

(i) Wat beteken dit om iemand om die nek te val?

(ii) Wat doen jy as jy met iemand ‘n woordjie breek?

(iii) Wanneer is ‘n seun of ‘n meisie opgeskote?

(iv) Wat bedoel ons as ons sê iemand is spekvet en gesond?

(v) Wat doen jy as jy iets links laat lê?

(vi) Die woord “aperigheid” kom aan die einde van die leesstuk voor. Watter een van die volgende word daarmee bedoel? Kleur die regte antwoord in.

Aapstreke uithaal / Snaaks wees / Nie van beter weet nie.

AKTIWITEIT 3

OM TE SOEKLEES VIR SPESIFIEKE BESONDERHEDE

[LU 3.1.1]

Klasaktiwiteit

By a) (iii) het jy neergeskryf op watter tyd van die dag die verhaaltjie afspeel. Probeer nou om ook al die ander sinne te identifiseer wat die tyd van die dag aandui. Onthou om nie antwoorde uit te skree nie – steek jou hand op!

AKTIWITEIT 4

OM TE LEES TERWYL OOGKONTAK VERSKUIF OM SO ‘N GROOT MOONTLIKE DEEL VAN DIE GEHOOR IN TE SLUIT [LU 2.3.1]

OM GEPASTE INTONASIE EN GESIGSUITDRUKKINGS TE GEBRUIK [LU 2.3.2]

OM TEMPO EN VOLUME VIR KLEM AAN TE PAS [LU 2.3.3]

OM POUSES GEPAS TE GEBRUIK EN TOON VOLGENS DOEL AAN TE PAS

[ LU 2.3.4]

Rollees die teks met jou maat. Julle moet poog om die volgende vaardighede korrek uit te voer:

LU 1

LUISTER

Die leerder is in staat om vir inligting en genot te luister en gepas en krities binne ‘n wye verskeidenheid situasies te reageer.

Dit is duidelik wanneer die leerder:

1.1 dit geniet om na verskillende soorte mondelinge tekste te luister (soos stories, mites, dreunsang, grappe, raaisels en kort toneelstukke) en gepas daarop reageer;

1.3 kenmerke van mondelinge tekste identifiseer (struktuur, taal, toon, register, ens.) wat dit gepas vir verskillende doeleindes en teikengroepe maak.

LU 2

PRAAT

Die leerder is in staat om vrymoedig en doeltreffend in gesproke taal binne ‘n wye verskeidenheid situasies te kommunikeer.

2.3 gepaste liggaamstaal en aanbiedingsvaardighede gebruik:

2.3.2 gebruik gepaste intonasie en gesigsuitdrukkings;

2.3.3 pas tempo en volume vir klem aan;

2.3.4 gebruik pouses gepas en pas toon volgens die doel aan.

2.4 gepaste woorde en strukture vir verskillende doeleindes en teikengroepe gebruik:

LU 3

LEES EN KYK

Die leerder is in staat om vir inligting en genot te lees en te kyk en krities op die estetiese, kulturele en emosionele waardes in tekste te reageer.

Dit is duidelik wanneer die leerder:

3.1 ‘n verskeidenheid fiksie- en nie-fiksie-tekste vir verskillende doeleindes (soos gedigte, boekresensies, kort romans, omsendbriewe, naslaanboeke) lees:

3.1.1 vluglees vir die algemene idee;

3.2 kyk na en kommentaar lewer op verskeie visuele en multimedie-tekste (soos advertensies, video’s/films, TV-dramas, en, indien beskikbaar, rekenaarprogramme en CD-ROM’s):

3.2.1 bespreek die boodskap wat oorgedra word;

3.3 emosionele reaksie op tekste beskryf en ontleed;

3.4 kan bespreek hoe skrywers en visuele kunstenaars op verskillende maniere met lesers in wisselwerking tree en hoe hulle taal en visuele kenmerke gebruik om verskillende wêreldbeskouinge oor te dra;

3.8 omgewings-, kulturele en sosiale waardes in tekste identifiseer en bespreek:

3.8.1 identifiseer en bespreek vertelperspektief en die doel en effek daarvan.

Aktiwiteit 1

Weer eens is deeglike voorbereiding noodsaaklik vir die voorlees van hierdie teks aan die klas. Nie net moet u die gebruik van u stem as goeie voorbeeld inspan nie, maar u moet self ook die agtergrond van die verhaaltjie verstaan sodat u dit aan u leerders kan oordra.

Die koninklike gesin van Engeland (Koning George VI, Koningin Mary en hulle twee dogters, Elizabeth en Margaret) het Suid-Afrika in 1947 besoek en per trein deur groot dele van ons land gereis. (Elizabeth is natuurlik tans die koningin). Waarskynlik het hulle ook Montagu besoek. Oom Kowie Brönn het miskien sy droom “opgemaak” en die skrywer, Abraham H. de Vries, het dit neergepen.

Maak seker dat die leerders verstaan dat die kamtige vriendskaplike verhouding tussen Oom Kowie en die koning bedoel is om humoristies te wees.

a)

Ongeskik - nee

Respekvol - ja

Ongemanierd - nee

Vriendelik - ja

Onvriendelik - nee

(vi) Ek daar in, hier kom die koning ook aan. Val my byna om die nek.

Ek stap daar in en hier kom die koning ook aan. Hy val my byna om die nek.

Aktiwiteit 2 (Groepbespreking)

b)

Aktiwiteit 3 (Klasaktiwiteit)

... hy skeer net gou.

Trap net mooi, hulle het vanoggend die kombuisvloer gesmeer.

Aktiwiteit 4 (Rollees)

U moet deurgaans poog om dit vir die leerders ‘n aangename ervaring te maak. Gebruik ook u eie inisiatief om, indien u tyd dit toelaat, ook ander humoristiese verhaaltjies (u keuse of leerders se keuse) te rollees. U moet natuurlik net seker maak dat daar genoegsame dialoog in so ‘n verhaaltjie is.