Nhãn là cây trồng á nhiệt đới, phát triển rất tốt trong điều kiện nhiệt đới, tuy nhiên sự ra hoa đòi hỏi phải có một mùa đông ngắn với nhiệt độ từ 15-22oC trong 8-10 tuần để kích thích sự ra hoa (Menzel và Simpson, 1994) và theo sau là điều kiện nhiệt độ cao trong mùa xuân cho hoa phát triển. Nếu nhiệt độ thấp kéo dài mầm hoa hình thành nhưng không phát triển được. Do đó, phát hoa nhãn chỉ phát triển vào mùa xuân khi thời tiết bắt đầu ấm trở lại. Ở ĐBSCL thời tiết lạnh thường xuất hiện vào tháng 12-1 và nóng dần lên vào tháng 2-3 nên đây là điều kiện thích hợp cho cây nhãn ra hoa. Nếu mùa đông nhiệt độ lạnh không đạt đến ngưỡng ra hoa sẽ ảnh hưởng đến sự phân hóa và hình thành mầm hoa nhưng nhiệt độ lạnh kéo dài sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của phát hoa.

Từ khi đậu trái trở về sau, nhiệt độ không cản trở cho sự phát triển của trái với điều kiện nhiệt ban đêm thấp hơn 20-25oC. Khô hạn hay ngập úng cũng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng lên sự ra hoa nhãn. Ẩmđộ đất cao sẽ sản xuất ra bông lá và mang ít trái (Ussahatanont, 1996).

Giống là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự ra hoa của cây nhãn. Hiện nay, ở ĐBSCL có rất nhiều giống nhãn nhưng có thể phân thành ba nhóm, nhóm nhãn Long, nhãn Giồng và nhãn tiêu Da Bò. Nhóm nhãn Long gồm có nhãn Long, nhãn Super ra hoa tự nhiên theo mùa và có thể kích thích cho ra hoa quanh năm. Nhóm nhãn Giồng như: Nhãn giồng Bạc Liêu, Vĩnh Châu, Nhị Quý, nhãn Xuồng Cơm Vàng, Cơm trắng ra hoa theo mùa và khó kích thích ra hoa trái trái vụ. Nhóm nhãn Tiêu Da Bò hầu như không ra hoa theo mùa mà phải được kích thích mới ra hoa. (Nguyễn Minh Châu và ctv., 1997). Đối với giống nhãn E-daw của Thái Lan có lẽ là giống đòi hỏi nhiệt độ cần thiết cho sự ra hoa thấp do xuất phát ở miền Bắc Thái Lan nên không ra hoa tự nhiên cũng như khi xử lý bằng biện pháp khoanh cành mà chỉ ra hoa khi được xử lý bằng chlorate kali.

Bảng 5

(a)	(b)
Hình 5.7 a) Nhãn E-daw của Thái Lan, b) Nhãn Xuồng Cơm Vàng ở Vĩnh Châu

Lượng cytokinin rất thấp trong thời kỳ ra đọt, sau đó cytokinin được chuyển đến chồi và tích lũy trong mầm ngủ trong thời kỳ nghỉ và sau đó làm tăng lượng cytokinin tự do trong thời kỳ tượng hoa dẫn đến thúc đẩy sự phát triển mầm hoa (Chen và ctv., 1997). Wong (2000) cho biết khi phun ethephon ở nồng độ 400 l/L trên giống nhãn “Shixia” ở Trung Quốc đã làm tăng hàm lượng Cytokinin và ABA và tỉ lệ Cytokinin/gibberellin (GA 1+3) trong mầm hoa, trong khi ngăn cản sự hoạt động của gibberellin. Sự gia tăng hàm lượng Cytokinin dẫn đến sự thúc đẩy sự phân hóa mầm hoa và sự phát triển phát hoa. Huang (1999), trích dẫn bởi Subhadrabandhu và Yapwattanaphun (200) tìm thấy trong thời kỳ tượng hoa hàm lượng cytokinin cao trong khi hàm lượng gibberellin và ABA thấp. Tuy nhiên chất ức chế quá trình sinh tổng gibberellin như paclobutrazol thất bại trong việc kích thích nhãn ra hoa.

Khảo sát ảnh hưởng của biện pháp xử lý chlorate kali ở các nồng độ 0, 200, 500 và 800 g/cây lên sự biến động hàm lượng một số chất điều hòa sinh trưởng trong chồi, Wangsin và Pankasemsuk (2005) nhận thấy trong cây có xử lý hàm lượng các chất có hoạt tính như cytokinin cao hơn cây không xử lý, ngược lại hàm lượng các chất có hoạt tính như gibberellin trong cây có xử lý thấp hơn trong cây không xử lý hóa chất.

Trên cây vải, Chen (1990) dẫn bởi Chaitrakulsub và ctv. (1992) cho biết hàm lượng cytokinin trong dịch mô gỗ tăng ở thời kỳ 30 ngày trước khi hình thành mầm hoa và đạt đến giá trị cao nhất ở thời kỳ hình thành hoa và hoa nở. Hàm lượng các chất như cytokinin có liên quan đến sự hình thành mầm hoa trên cây vải cũng như cây xoài (Chen, 1987 và Lejeune và ctv., 1988 dẫn bởi Chaitrakulsub và ctv., 1992).

Mặc dù chlorate kali được khẳng định là có hiệu quả trong việc kích thích cho nhãn ra hoa quanh năm, tuy nhiên biện pháp nầy dường như không có hiệu quả hay hiệu quả thấp khi cây nhãn có mang lá non. Hegele và ctv., (2004) đã tìm hiểu ảnh hưởng của tuổi lá trên sự đáp ứng của sự kích thích ra hoa và sự thay đổi của chất điều hòa sinh trưởng có liên quan trên cây nhãn sau khi xử lý chlorate kali. Tác giả thấy rằng cây có xử lý chlorate kali có hàm lượng auxin thấp một cách ổn định và cytokinin cao hơn trong chồi ngọn có lẻ là đòi hỏi cho sự kích thích ra hoa. Hàm lượng IAA nội sinh cao trong cây có lá non có lẻ dẫn đến sự xuất khẩu IAA gấp hai lần so với lá già, mà có thể ngăn cản sự tuôn ra của IAA từ chồi bởi sự tự ức chế. IAA có thể là sự truyền tín hiệu từ lá sang chồi.

Nghiên cứu sự biến động của các chất điều hòa sinh trưởng trong thời kỳ ra hoa Lin và ctv.(2001) nhận thấy hàm lượng IAA cao trong thời kỳ phân hóa hoa lưỡng tính đực và thấp trong thời kỳ phân hóa hoa lưỡng tính cái. Sự phân hóa hoa đi cùng với sự tăng hàm lượng gibberellin (GA1+3). Hàm lượng ABA thấp trước khi phân hóa giới tính nhưng tăng ở thời kỳ hoa nở. Tỉ lệ (IAA+ZR+GA1+3)/ABA tăng trong thời kỳ hình thành hoa cái nhưng thấp trong thời kỳ hoa nở.

Khoanh (hay xiết) cành nhằm ngăn cản sự vận chuyển các sản phẩm quang hợp từ lá xuống thân, rễ làm tăng tỉ lệ C/N, giúp cho cây phân hóa và hình thành mầm hoa. Đây là biện pháp rất phổ biến được nhà vườn áp dụng để kích thích cho nhãn ra hoa ở ĐBSCL. Biện pháp nầy phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giống, mùa vụ, tình trạng sinh trưởng của cây, kỹ thuật và thời điểm khoanh. Trên giống dễ ra hoa “Phetsakon”, có thể kích thích ra hoa bằng biện pháp khoanh cành cũng làm cho cây nhãn ra hoa sớm và đồng đều (Subhadrabandrahu và Yapwattanaphn, 2000-Wong,2000), trong khi các giống khác thì biện pháp khoanh cành đạt kết quả không ổn định. So sánh hiệu quả của biện pháp khoanh cành và xử lý chlorate kali bằng cách phun lên lá ở nồng độ 2.000 ppm, Charoensri và ctv. (2005) nhận thấy xử lý ở cả hai tuổi lá là 21 và 27 ngày hiệu quả kích thích ra hoa của biện pháp khoanh cành đều cao hơn so với biện pháp phun chlorate kali. Ngoài ra, qua kết quan quan sát dưới kính hiển vi, tác giả cũng nhận thấy mầm hoa xuất hiện 4 tuần sau khi khoanh cành, sớm hơn so với biện pháp phun chlorate kali.

Giống nhãn Long do đặc điểm phát triển chậm, lâu liền da nên khi kích thích cho cây ra hoa người ta thường dùng lưỡi cưa hay kéo có bề dày từ 1-2 mm để khoanh giáp vòng thân hay cành chính của cây gọi là “xiết” hay “sứa” cành. Trong cây nhãn da bò do đặc điểm phát triển mạnh, mau liền da nên phải dùng dao khoanh và lột một đoạn da dài từ 0,5-2 cm để kích thích cho cây ra hoa. Chiều dài của vết khoanh tùy thuộc vào kích thước của cành, và mùa vụ. Cành có thích thước lớn vết khoanh phải dài hơn so với cành nhỏ. Mùa mưa (mùa nghịch) chiều dài vết khoanh thường dài hơn trong mùa khô. Đặc biệt trên giống nhãn Da Bò phải chừa “nhánh thở”, nghĩa là phải chừa lại 1-2 nhánh hay khoảng 20% số cành trên cây trên cây để những cành nầy cung cấp chất đồng hóa nuôi rễ, nếu không cây nhãn sẽ chết. Do có nhiệm vụ là cành có nhiệm nuôi rễ nên những cành chừa lại không khoanh phải là những cành có kích thước tương đối lớn và ở những vị trí thuận lợi cho sự quang hợp. Một số nhà vườn sợ năng suất giảm nên chừa lại những cành “thở” là những cành ốm yếu, khuất tán, quang hợp kém nên mặc dù có nhiều trái, năng suất cao nhưng trái nhãn thường nhỏ so với biện pháp chừa cành thở với kích thước và số lượng thích hợp. Thời điểm khoanh cành thường được căn cứ vào độ trưởng thành của lá thông qua màu sắc của nó. Vào mùa mưa, tiến hành kích thích ra hoa cho nhãn da bò khi lá “lụa” - thời điểm lá có màu đọt chuối non (lá chưa thẳng gân), trong khi mùa khô khoanh cành khi lá “lụa hơi cứng”. Trên giống nhãn Long, khi thấy chồi non vừa tách ra, còn gọi là “hở mỏ”, kết hợp với độ già của lá là có thể tiến hành xiết cành cho cây ra hoa (Hình 5.11).

Khoanh cành (cinturing) là một trong những biện pháp được dùng để kích thích cho cây vải ra hoa ở Úc. Tuy nhiên, hiệu quả của biện pháp khoanh cành tùy thuộc vào nhiều yếu tố như tình trạng sinh trưởng của cây, biện pháp tỉa cành, thời điểm khoanh cành, giống, nhiệt độ và điều kiện ẩm độ. Việc khoanh cành liên tục nhiều năm có thể làm cho sự sinh trưởng của cây bị ức chế, cây ra trái cách năm, trái nhỏ, lá bị cuốn, nhánh và cây có thể bị chết (Menzel và Pazton, 1986). Do đó, biện pháp nầy không được khuyến cáo như là một biện pháp chủ yếu để kích thích cho cây vải ra hoa ở Úc (Joubert, 1985).

Bảng 9

(a)	(b)
Hình 5.11 Thời điểm thích hợp để kích thích ra hoa nhãn. a) Lá non có màu đọt chuối - Tuổi lá thích hợp để khoanh cành kích thích ra hoa trên nhãn tiêu da Bò. B) trên nhãn Long khi thấy chồi ngọn phát triển, “hở mỏ”

Bảng 10

(a)	(b)
Hình 5.12 Biện pháp khoanh cành kích thích ra hoa nhãn. a) Nhãn tiêu da Bò; b) Nhãn Xuồng Cơm Vàng

Bảng 11

Hình 5.13 Khoanh cành quá lớn, vết khoanh không liền sau khi ra hoa

Chen và ctv. (1984) cho biết xử lý ethephon ở nồng độ 500-1.000 ppm làm cho nhãn ra hoa 87,5% so với đối chứng là 28,6%. Wong (2000) cho biết ethephon có tác dụng thúc đẩy sự hình thành và phát triển phát hoa nhãn. Phun ethephon ở nồng độ 400 l/L trên giống nhãn “Shixia” đã làm gia tăng hàm lượng cytokinin giúp thúc đẩy sự phân hóa mầm hoa (Qiu và ctv.,, 2000). Xử lý ethephon đã làm tăng hàm lượng tinh bột và có lẽ có ích cho sự tượng hoa và phát triển của phát hoa (Wong, 2000). Nhằm tìm ra hóa chất có hiệu quả kích thích nhãn ra hoa trong mùa nghịch, Sritontip và ctv. (2005) đã thử nghiệm trên nhiều loại hóa chất như chlorate kali (bằng phun ở nồng độ 1.000 ppm, tưới vào đất với liều lượng 5 g/m2), NaOCl (50 mL/m2), KNO3 (2,5%) và thiourea (0,5%). Kết quả cho thấy hóa chất chlorate kali ở hai biện pháp phun hay tưới vào đất đều có tỉ lệ ra hoa cao trong khi Nitrate kali và Thiourea có tỉ lệ ra đọt rất cao.

Paclobutrazol là chất ức chế quá trình sinh tổng hợp gibberellin, có hiệu quả kích thích ra hoa trên nhiều loại cây ăn trái, tuy nhiên hiệu quả kích thích ra hoa trên cây nhãn không ổn định. Huang (1996) cho biết paclobutrazol thúc đẩy sự phân hóa mầm hoa, phát hoa ngắn nhưng kết trái chặt nên làm tăng năng suất nhãn “Fuyan” ở Trung Quốc. Ở Thái Lan, Voon và ctv. (1992) cho biết rằng xử lý paclobutrazol bằng cách phun đều lên lá ở nồng độ từ 500-1.000 ppm có thể kích thích nhãn ra hoa nhưng kết quả không ổn định. Trong khi đó, Subhadrabandhu và Yapwattanphun (2001) cho rằng hóa chất nầy thất bại trong việc kích thích ra hoa nhãn. Cũng có cơ chế tác dộng tương tự như paclobutrazol, nhưng Nie và ctv., (2004) tìm thấy uniconazole ở các nồng độ 50, 100, 200 và 400 mg/L có tác dụng làm tăng năng suất và đường tổng số nhưng làm giảm trọng lượng trái trên giống nhãn Shixia ở Trung Quốc.

Ở Thái Lan, nghiên cứu nồng độ Chlorate kali xử lý ra hoa cho nhãn bằng các tưới vào đất, Manochai và ctv. (2005) nhận thấy có sự đáp ứng khác nhau giữa hai giống nhãn Si-Chompoo và Edaw. Giống Si-Chompoo ra hoa 100% ở nồng độ 1 g/m2 trong khi giống E-Daw ra hoa 86% ở nồng độ 4 g/m2. Tuy nhiên, cả hai giống đều ra hoa sau khi xử lý hóa chất 21 ngày. Nghiên cứu xử lý Chlorate kali bằng biện pháp phun lên lá (Sritumtip và ctv.,, thông tin cá nhân, dẫn bởi Manochai và ctv.,, 2005) ở nồng độ 2.000 ppm làm rụng lá và hiệu quả không khác biệt giữa 1.000 và 2.000 ppm. Tác giả cũng nhận thấy biện pháp phun lên lá có hiệu quả khác nhau tùy theo mùa trên giống E-daw, trong đó mùa nóng tỉ lệ ra hoa thấp (12%), trung bình trong mùa mưa (63%) và tốt nhất trong mùa lạnh (93%). Nghiên cứu biện pháp tiêm vào thân trên giống Si-Chompoo, Wiriya-alongkone và ctv.,, (1999) nhận thấy đây là biện pháp có thể thay thế cho biện pháp tưới vào đất hay phun lên lá nhằm giảm ảnh hưởng đến cây hay môi trường đất. Ở liều lượng 0,25 g/cm đường kính cành tương đương với 8 g/m2 qua biện pháp tưới hay nồng độ 1.000 ppm bằng biện pháp phun lên lá tỉ lệ ra hoa đạt 80% sau 5 tuần và 90% sau 7 tuần. Khảo sát ảnh hưởng của mùa vụ lên sự ra hoa của giống nhãn E-daw bằng cách tưới vào đất với liều lượng 4 g/m2, Manochai và ctv., (2005) nhận thấy tương tự như biện pháp phun lên lá, hiệu quả kích thích ra hoa khác biệt giữa các tháng trg năm. Trong mùa lạnh và khô (từ tháng 10-12 và 3-4) tỉ lệ ra hoa đạt trên 80% nhưng tỉ lệ ra hoa đạt dưới 50% khi kích thích ra hoa trong mùa mưa (từ tháng 5-9). Tuổi lá khi xử lý Chlorate kali cũng là yếu tố ảnh hưởng đến tỉ lệ ra hoa. Manochai và ctv., (2005) nhận thấy lá non 10 ngày tuổi không ra hoa trong khi lá 40-45 ngày tuổi (hơi cứng) tỉ lệ ra hoa 85% sau 45 ngày và đạt 100% sau 60 ngày ở liều lượng 8 g/m2. Ở liều lượng 8 g/m2 tác giả cũng nhận thấy thời gian phục hồi cần thiết cho hai vụ liên tiếp nhau không khác biệt tuy nhiên, chiều dài phát hoa giảm nếu thời gian giữa hai vụ ngắn hơn ba tháng.

Nghiên cứu biện pháp xử lý ra hoa trên giống nhãn tiêu Da Bò, Bùi Thị Mỹ Hồng và ctv. (2004) đã đề xuất qui trình xử lý ra hoa cho nhãn tiêu Da Bò gồm các bước chủ yếu như sau: Bắt đầu xử lý ra hoa bằng KClO3 với liều lượng 30 g/m đường kính tán khi cơi đọt thứ hai trong giai đoạn lá lụa (lá non có màu đọt chuối). Bảy ngày sau tiến hành khoanh vỏ trên cành cấp hai với chiều rộng vết khoanh từ 2-3 mm, chừa lại 20% nhánh “thở” để nuôi rễ. Dùng dây nylon quấn quanh vết khoanh để ngăn chặn sự hình thành tượng tầng. Ngưng tưới nước sau khi khoanh vỏ. Thời gian từ khi khoanh vỏ đến khi ra hoa từ 25-30 ngày. Tiến hành tưới nước trở lại khi thấy mầm hoa xuất hiện. Sau khi khoanh vỏ 7 ngày có thể áp dụng một trong ba loại hóa chất sau: Ethephon ở nồng độ 1.000 ppm, MKP (Mono potassium Phosphate) ở nồng độ 0,5% hoặc KClO3 ở nồng độ 2.500 ppm nếu không áp dụng biện pháp tưới gốc. Nitrate kali ở nồng độ 1% được phun ở giai đoạn 28 ngày sau khi khoanh cành để phá vỡ sự miên trạng của các đỉnh sinh trưởng, thúc đẩy cho sự nhú ra của đọt hoặc hoa. Biện pháp nầy giúp hạn chế hiện tượng “nghẹn bông”.

Trên cây nhãn Xuồng Cơm Vàng, hiện nay nông dân ở huyện Châu Thành tỉnh Đồng Tháp cũng áp dụng biện pháp xử lý ra hoa mùa nghịch bằng cách khoanh cành với chiều rộng 2-3 mm khi lá ở giai đoạn lá lụa kết hợp với tưới gốc 2-3 muỗng canh KClO3 đạt tỉ lệ ra hoa khá cao trong mùa nghịch.

Bảng 12

Hình 5.14 Lá nhãn tiêu da Bò bị vàng sau khi phun Chlorate kali

Bảng 13

Hình 5.15 Cỏ bị chết sau khi xử lý Chlorate kali bằng cách tưới vào đất

Bảng 14

Hình 5.16 Chóp rễ nhãn bị thiệt hại do ảnh hưởng của biện pháp xử lý Chlorate kali ở các nồng độ xử lý khác nhau. A) đối chứng không xử lý; b) c), d)

Nhãn long có tập tính ra hoa tự nhiên vào tháng 2-3 và hầu như có thể xử lý cho ra hoa quanh năm. Nếu được kích thích liên tục nhãn Long có thể cho 2 vụ/năm. Việc điều khiển cho nhãn Long ra hoa phụ thuộc vào việc tỉa cành. Nhãn sẽ ra hoa sau khi phát triển hoàn toàn đợt đọt thứ nhất. Trong mùa thuận (ra hoa vào tháng 2-3) do ảnh hưởng của điều kiện nhiệt độ thấp nên có thể không cần phải áp dụng biện pháp kích thích nào cây nhãn vẫn ra hoa. Tuy nhiên, trong mùa mưa (mùa nghịch) để giúp cho cây ra hoa tập trung cần kích thích cho cây ra hoa bằng cách “xiết” cành và phun Nitrat kali (1,0-1,5%) hai tuần sau khi sứa cành để kích thích ra hoa ra tập trung.

Các giai đoạn trong quá trình kích thích ra hoa được tóm tắt như sau:

Tổng Cộng 5-5,5 Tháng

Qui trình kích thích ra hoa nhãn Long thường bắt đầu từ lúc tỉa cành, tuy nhiên để kích thích cho nhãn đâm chồi mạnh, nên cuốc phơi gốc từ 5-7 ngày trước khi tỉa cành. Công việc tỉa cành cho nhãn ra hoa tùy thuộc vào mùa vụ. Vào mùa khô hay mùa thuận có thể tỉa cành sâu kết hợp với việc sửa tán cây nhưng vào mùa mưa chỉ nên tỉa cành ngắn. Do mùa khô có nhiệt độ cao nên cành phát triển mạnh, mùa mưa cành phát triển yếu hơn nên nếu tỉa quá sâu cành sẽ không phát triển được. Điều cần nhớ là tỉa cành quá sâu cây sẽ đâm nhiều chồi non, phải tốn nhiều công để đánh tỉa, nếu tỉa quá ngắn cành sẽ mau dài. Thông thường có thể tỉa còn 3 đôi lá hay tỉa dưới lá “đồng tiền” (dưới trục phát hoa của vụ trước).

Phun bayfolan (30cc/8 lít), HVP ở giai đoạn 10 và 20 ngày sau khi đậu trái giúp hạn chế sự rụng trái non và tăng năng suất so với đối chứng (Bùi Thị Mỹ Hồng, 1995). Giai đoạn 1-1,5 tháng trước khi thu hoạch cần tăng cường bón hoặc phun phân kali để giúp trái ngọt.

Nhãn Da Bò là giống có khả năng sinh trưởng mạnh, năng suất rất cao, phẩm chất ngon, thích hợp với nhiều vùng đất khác nhau nhưng có nhược điểm là không ra hoa trong điều kiện tự nhiên mà đòi hỏi phải có biện pháp xử lý ra hoa (Châu và ctv., 1998). Tuy nhiên, do ảnh hưởng của nhiệt thấp trong tháng 12-2 và sau đó nhiệt độ cao trong tháng 3 nên việc xử lý cho nhãn da bò ra hoa trong mùa thuận vào tháng 3 dl tương đối dễ và đạt kết quả cao. Xử lý cho ra hoa trong mùa nghịch đạt tỉ lệ thấp và có thể ảnh hưởng đến sự ra hoa ở vụ sau nên trước đây một số nhà vườn e ngại, không thích sản xuất nhãn Da Bò mùa nghịch. Hiện nay, nhờ sử dụng hóa chất Chlorate kali nên cũng như ở Thái Lan, việc điều khiển cho nhãn ra hoa hầu như quanh năm.

Việc tỉa cành và chăm sóc phân bón sau khi thu hoạch cũng giống như trên cây nhãn Long, nghĩa là phải làm cho chồi phát triển mạnh, không bị sâu bệnh để chồi đủ khả năng ra hoa và nuôi trái. Công thức phân với lượng đạm cao kích thích ra đọt tốt nhưng có thể ảnh hưởng đến sự ra hoa, nhất là lượng phân thúc ra đợt đọt thứ hai. Thông thường nhà vườn tiến hành xử lý cho cây ra hoa khi cây ra hai lần đọt, nhưng cũng có thể xử lý khi cây có một đợt đọt phát triển tốt hoặc ba lần đọt. Tuy nhiên, khả năng cho năng suất sẽ tăng theo số cơi đọt, nhất là khi ta tỉa cành kết hợp với tạo tán, cành mới còn tơ nên cơi đọt đầu sẽ ra hoa kém hơn cơi đọt thứ hai và thứ ba. Thời gian ra một cơi đọt trung bình từ 25-30 ngày, mùa mưa thời gian ra đọt thường kéo dài. Dựa vào ngày kích thích ra hoa và số lần ra đọt mong muốn mà nhà vườn quyết định thời gian tỉa cành thích hợp. Ngoài biện pháp bón phân với tỉ lệ lân và và kali cao trước khi kích thích ra hoa có thể làm giảm sự sinh trưởng của cây bằng cách phun phân MKP (0-52-34) ở nồng độ 0,5%.

Việc kích thích ra hoa cho nhãn tiêu Da Bò được nhà vườn ở Bến Tre tóm tắt theo phương châm: “khứa cổ-lột da”. Vì cây nhãn Da Bò sinh trưởng rất mạnh nên nhánh nhãn rất mau liền da. Nếu khoanh vỏ quá ngắn nhánh sẽ bị liền da trước khi nhãn ra hoa, nếu khoanh cành quá dài nhánh không liền da được có làm chết cành. Do đó, để đảm bảo cho cây ra hoa đạt kết quả cao nhà vườn lột một miếng da từ 5-10 mm, sau đó buộc dây để nhánh không liền da được. Biện pháp nầy đạt kết quả cao nhưng phải tốn công cắt dây khi cành đã ra hoa. Hiện nay, để kích thích cho nhãn tiêu da Bò ra hoa quanh năm, Chlorate kali với liều lượng 20-30 g/m đường kính tán được áp dụng bằng phương pháp tưới vào đất giúp cho cây có tỉ lệ ra hoa cao trong mùa nghịch. Ngoài ra, phun Nitrate kali ở liều lượng 1% ở giai đoạn nhú mầm hoa giúp cho hoa ra tập trung (4 tuần sau khi khoanh cành hay hóa chất) Thời gian từ khi khoanh cành đến khi ra hoa từ 30-35 ngày và thu hoạch khoảng 5-5,5 tháng.

Bón phân và phòng trừ sâu bệnh từ lúc đậu trái đến khi thu hoạch tương tự như nhãn Long.

Các giai đoạn trong quá trình kích thích ra hoa được tóm tắt như sau:

Tổng Cộng 7-8,5 Tháng

Qui trình xử lý cho nhãn tiêu Da Bò ra hoa theo mùa được tóm tắt theo sơ đồ sau

Xử lý KClO 320-30 g/ đk tán Tỉa cànhPhun MKP0,5%Rớt Nhụy

Nhãn giồng ở đồng bằng sông Cửu Long tập trung ở Vĩnh Châu và Bạc Liêu. Đây là vùng nhãn rất lâu đời, có cây nhãn trên 80 năm tuổi (hình 5.20). Nhãn giồng Vĩnh Châu có trọng lượng trái trung bình từ 9-10g, mỏng vỏ nhưng hột to nên tỉ lệ ăn được tương đối thấp (53-55%) so với các giống khác. Tuy nhiên nhãn giồng có độ ngọt cao trên dưới 22%, có mùi thơm đặc trưng. Vì là giống nhãn được nhân giống chủ yếu bằng phương pháp gieo hột nên giống nhãn giồng trong sản xuất rất đa dạng, đặc biệt có những giống rất tốt, trọng lượng trái to, hột nhỏ (16 g (60-70 trái/ 1 kg)), cơm trái dày 6-7 cm thịt trái ít nước. Đây là những giống có triển vọng rất tốt, nếu được chọn lọc kĩ có thể có triển vọng phát triển như giống nhãn Xuồng Cơm Vàng ở Bà Rịa - Vũng Tàu. Qua theo dõi nhiều năm qua Trung Tâm Khuyến Nông tỉnh Sóc Trăng cũng ghi nhận được một số cá thể có những điểm tốt như trái to, hột nhỏ, cơm dày, ráo. Đây là những cá thể có triển vọng rất tốt để nhân rộng ra trong vùng. Nếu nhãn giồng Vĩnh Châu được cải thiện giống bằng phương pháp qua “bo” trên các cây lâu năm hứa hiện đem lại kết quả rất tốt.

Trong điều kiện tự nhiên, nhãn giồng thường ra hoa tự nhiên vào mùa mưa, thường là vào tháng 5-6 và thu hoạch tập trung vào tháng 8-9. Như vậy, sau khi trải qua những tháng có nhiệt độ thấp (từ tháng 12-2) và mùa khô đã thúc đẩy hình thành mầm hoa và mầm hoa nầy bắt đầu phân hóa để phát triển thành hoa khi có điều kiện ẩm độ thích hợp. Do đặc tính nầy nên nông dân ở Vĩnh Châu cho rằng sự ra hoa của cây nhãn giồng Vĩnh Châu phụ thuộc vào sự tưới nước và đây là biện pháp chủ yếu để kích thích cho cây nhãn ra hoa sớm ở vùng nầy. Sau tết âm lịch, tức là cây nhãn đã trải qua thời gian có nhiệt độ thấp, nhà vườn bắt đầu tưới nước kích thích cho cây nhãn ra đọt non và sau đó là ra hoa. Vì nhãn giồng Vĩnh Châu (và cả Bạc Liêu) trồng trên đất giồng cát ven biển nên nguồn nước chủ yếu từ giếng khoang để tưới cây nhãn

Qua khảo sát những vườn nhãn ở Vĩnh Châu nhận thấy chùm trái thường ngắn, trung bình từ 10-15 trái/chùm (8-10 chùm mới đạt 1 kg) nên năng suất tương đối thấp, có thể do những nguyên nhân sau:

Tóm lại giồng nhãn Vĩnh Châu trãi dài từ Vĩnh Châu đi Bạc Liêu có diện tích 200 ha, có tập quán lâu đời rất nổi tiếng cần được đầu tư, đặc biệt là chuyển đổi giống có chất lượng cao, áp dụng một số biện pháp kỹ thuật để tăng năng suất nhãn.

Bảng 17

Hình 5.20 Vườn nhãn giồng ở Vĩnh Châu trồng bằng hạt có thân cao, tán rộng, che rợp lẫn nhau

Bảng 18

Hình 5.21 Giống nhãn giồng ở Vĩnh Châu với trái có độ ngọt cao, có hạt nhỏ, dày cơm đang được điều tra và bình tuyển

Quá trình ra hoa và đậu trái nhãn76

Sự ra hoa76

Sự đậu trái và rụng trái non77

Các yếu tố ảnh hưởng lên sự ra hoa79

Môi trường79

Giống80

Chất điều hòa sinh trưởng81

Biện pháp canh tác82

Các biện pháp xử lý ra hoa trên cây nhãn84

Phương pháp khoanh (xiết) cành84

Phương pháp xử lý hóa chất87

Qui trình xử lý nhãn ra hoa ở ĐBSCL90

Xử lý nhãn Long ra hoa 91

Xử lý ra hoa nhãn Da Bò92

Nhãn giồng Vĩnh Châu94

Đặc điểm giống94

Đặc điểm ra hoa94

Một số yếu tố ảnh hưởng lên năng suất nhãn giồng95

Biện pháp cải tạo phát triển vùng nhãn Giồng Vĩnh Châu95

Tài liệu tham khảo98

Tài liệu tham khảo

Bùi Thị Mỹ Hồng, 1995. Báo cáo kết quả thí nghiệm ảnh hưởng của phân bón lá HVP 401 N đến năng suất và phẩm chất nhãn, trang 211-217. Trong báo cáo khoa Học các thí nghiệm khảo sát hiệu lực của phân vi lượng HVP 301 N và HVP 401 N trên các cây trồng 1996.

Bùi Thị Mỹ Hồng, Trần Nguyễn Liên Minh và Nguyễn Minh Châu, 2004. Ảnh hưởng của biện pháp khoanh vỏ và chlorate kali đến sự ra hoa trên cây nhãn tiêu Da Bò. Báo cáo tổng kết thí nghiệm viện NCCĂQMN.

Chaitrakulsub, T.; S. Subhadrabandhu; T. Powsung; R. Ogata và H. Gema. 1992. Effect of paclobutrazol with ethephon on flowering and leaf flushing of lychee cv. Hong huay. Acta Hort. 321: Frontier in tropical Fruit Research. P. 303-308.

Chen, K.M., X.M. Wu, Y.X. Pan, G.Z. He and Y.B. Yu, 1984. Studies on inflorescence induction and the control of compound leaves at the base of inflorescences on longan trees using plant growth regulators.

Chen, W. H.; K. L. Huang; H. C. Yu. 1997. Cytokinin from terminal buds of Euphorria longana during different growth stages. Physiologia Plantarum. 99:1, 185-189.

Huang, Q.W., 1996. Changes in endogenous hormone contents in relation to flower bud differentiation and on-year or off-year fruiting of longan. J. of Tropical and Subtropical Botany, 1996, 4:2, p. 58-62.

Joubert, A. J. 1985. Litchi Chinensis. In CRC Handbook of Flowering. Vol. V. P. 204-210. Ed. A. H. halevy. CRC Press, Inc. Boca Raton, Florida.

Lê Thị Sen, Trần Vũ Phến và Lê Hữu Khôi, 1998. Bước đầu điều tra tình hình côn trùng gây hại cam, quýt, xoài, nhãn tại một số huyện thuộc tỉnh Đồng Tháp năm 1994, trang 140-145. Trong Tuyển tập Công Trình Khoa Học Công Nghệ 1993-1997. Hội Nghị Khoa Học Trường Đại Học Cần Thơ năm 1998.

Lin, S.Q; Z.B. Zheng; H.J. Luo; G. Song and X. Guan, 2001. Changes in endogenous hormones and polyamine during flowering of longan, Acta Hort. 588. Abst.

Mai Trần Ngọc Tiếng. 1999. Tạo trái nhãn hạt tiêu. Báo cáo nghệm thu đề tài. Sở Khoa Học Công Nghệ và Môi Trường tỉnh Đồng Tháp. 16 trang.

Manochai, P.; P. Sruamsiri; W. Wiriya; D. Naphrom; M. Hegele and F. Bangerth. Year around off season flower induction in longan (Dmocarpus ongan Lour.) trees by KClO3 applications: potential and problems. Scientia Horti. 104 (2005) 379-390.

Menzel, C.M. and B.F. Paxton. 1986. Effect of cinturing on growth and flowering of lychee: Preliminary observations in subtropical Queensland. Aust. J. Exp. 26. 255-259.

Menzel, C.M.; B.J. Watson and D.R. Simpson. 1990. Longan. P. 521-546. In Fruits: Tropical & Subtropical. March, 1990. Naya Prokash, India.

Nguyễn Minh Châu, Phạm Ngọc Liễu, Bùi Xuân Khôi, Phạm Văn Vui, Đào Thị Bé Bảy, Nguyễn Văn Hùng, Lê Quốc Điền, Huỳnh Trí Đức, Mai Văn Trị, Huỳnh Văn Thành, Bùi Thị Mỹ Hồng, Nguyễn Ngọc Thùy và Phạm Thị Kim Liên, 1997. Kết quả điều tra một số cây ăn quả: Xoài, sâu riêng, nhãn ở các tỉnh nam bộ, trang 230-251. Trong Tuyển tập Công Trình Khoa Học Công Nghệ 1993-1997. Hội Nghị Khoa Học Trường Đại Học Cần Thơ năm 1997.

Nguyễn Thị Thu Cúc và Nguyễn Văn Hùng, 1998. Thành phần loài và một số đặc tính sinh học có liên quan đến sự gây hại của nhóm côn trùng hiện diện phổ biến trên nhãn và xoài tại một số tỉnh thuộc Đồng Bằng Sông Cửu Long, trang 176-182. Trong Tuyển tập Công Trình Khoa Học Công Nghệ 1993-1997. Hội Nghị Khoa Học Trường Đại Học Cần Thơ năm 1998.

Othman Yaacob, 1995. Longan. P. 255-263. In The Production of Economic Fruits in South-East Asia. Oxford University Press. 419 P.

PROSEA, 1989. Dimocarpus, p. 146-151. In Edible Fruits and Nuts. Bogor, Indonesia.

Subhadrabandhu, S. 1986. Studies of plant growth regulator effects on tropical and subtropical tree fruits of Thailand. Acta Hort. 175: 291-298.

Supakamnerd, N., S. Phupoug, S. Varapititangsee and N. Hiranburana, 1988. Study on the relationships between the nutrien status of plant at various growth stages and fruit yield as an aid in predicting fertilixerrequirements of longan. In Annual Report Chiang Rai Horticultural Center, Thailand. pp 254.

Ussahatanont, S. 1996. Effect of water stress on flowering and yield of longan in Thailand. In Proceeding on Join TRF/ACIAR Workshop on Lychee and Longan. Eds. C.M. Menzel and R. Noppakoonwong.

Ungasit, P.; D. Lamphang and R. Apichatiphongchai, 1999. Longan-An important economic fruit tree for industry development. Fact of Agriculture, Chiang Mai Univ., 137 p.

Vanichanukul, S., 1990. Effect of spraying monopotasium phosphate fertilizeron flowering and nutritional contents in the shoot of two lychee cultivars, Master thesis, Kasetsart Uni., Bangkok, Thailand.

Voon, C. H. N. Hongsbhanich, C. Pitakpaivan, A.J. Rowley, 1992. Cultar development in tropical fruits an overview. Acta Horti. 321:270-281.

Qiu, J.D.; X.Z Luo, and D.Y. Wu, 2000. Flower bud differentiation (Dimocarpus longan Lour.) and its regulation. Paper present at the first international symposium on litchi and longan, Quangzhou, China, 19-23, June 2000.

Wiriya-Alongkone, W.; Suthone, W.; Manochai P.; Jarassamrit, N. and Ussahatanonta, S. 1999. Preliminary study on stem injection of potassium chlorate on flowering and fruit setting of longan (Dimocarpus longan Lour.) cv. Si-Chompoo (in Thai with English Abstract) In: Proceeding of the plant hormones for off season fruit crop production, Amphur Muang, Chandaburi, Thailand, pp. 15-20.