Во Основни теореми на диференцијалното сметање воведени се поимите за локален екстрем. Така, функцијата
За разлика од локалниот минимум (максимум) на функција, постои и апсолутен минимум (максимум), а тоа е најмалата (најголемата) вредност на функцијата која ја добива на целиот интервал на кој таа се разгледува.
На Сл. 1 е прикажан графикот на функцијата
![]() |
Вообичаено е локалниот ектрем да се нарекува само екстрем, затоа понатаму под поимот екстем ќе се подразбира локален екстрем.
Во делот Основни теореми на диференцијалното сметање, со теоремата на Ферма е даден потребниот услов за постоење на екстрем во точката
- со извод од прв ред преку испитување на интервалите на монотоност;
- со извод од повисок ред.
Постапка за испитување на екстрем преку првиот извод
Оваа постапка го користи знакот на првиот извод за утврдување на монотоноста на функцијата на интервал, а се базира на теоремата Лагранж.
За монотоноста (растењето и опаѓањето) на функцијата на итервалот
![]() |
Навистина, ако на интервалот
Со аналогна постапка се покажува дека ако
![]() |
Овој факт ќе се примени во постапка за испитување на екстреми на функција
1. Со решавање на равенката
2. Секоја стационарна точка се подредува по својата вредност на бројната оска и со нив дефиниционата област се раздробува на таканаречени интервали на монотоност. Во секој од овие интервали изводната функцијата
3. Се определува знакот за
Ако во околина на стационарната точка
- знакот на
![]() |
- знакот на
![]() |
- ако знакот на
![]() |
Пред да го изнесеме вториот начин на испитување на екстремите, ќе ја дефинираме закривеноста на лакот од графикот на кривата, односно неговата конвексност или конкавност. Овие поими се дефинираат во зависност од позицијата на точката на гледање на графикот и ако гледаме оддгоре надолу (од позитивниот дел на
Дефиниција 1. Функцијата
На интервалот на кој функцијата е конвексна, знакот на првиот извод се менува од – во +, што значи дека првиот извод расте и затоа неговиот извод ќе биде позитивен. Извод од првиот извод е втор извод и критериум за конвексност на функција на даден интервал е
![]() |
Дефиниција 2. Функцијата
Аналогно, на интервалот на кој функцијата е конкавна, знакот на првиот извод се менува од + во –, значи првиот извод се намалува и затоа неговиот извод ќе биде негативен, односно изводот од првиот извод т.е. вториот извод ќе биде негативен. Затоа критериум за конкавност на лак на функција на даден интервал е
![]() |
Но, што е со точките во кои
Дефиниција 3. Точката се нарекува превојна точка ако во неа графикот преминува од конкавен во конвексен и обратно .
На Сл. 1 превојни точки се :
Од дефиницијата за превојна точка произлегува дека во превојните точки графикот на функцијата ја менува закривеноста, односно во нив се менува знакот за вториот извод и затоа превојните точки се добиваат со решавање на равенката
Сега можеме да да ја прикажеме втората постапка за определување на ектрем на функција во која се користи вториот извод.
Постапка за испитување на екстрем преку вториот извод
Постапката се изведува преку следните чекори:
1. се решава равенката
2. стационарната точка
- точка на максимум ако
- точка на минимум ако
- ако
Example 1: Пример 1.
За функцијата
Решение.
а ) Стационарни точки
Стационатните точки се определуваат од првиот извод на функцијата
односно со решавање на равенката
има две решенија
б ) Интервали на монотоност
Со стационарните точки
Интервалите на монотоност се:
За секој интервал поединечно се испитува знакот на
Така:
На интервалот
На интервалот
На интервалот
в ) Екстреми
Во околина на стационарната точка
Во околина на стационарната точка
Example 2: Пример 2.
Да се пресметаат екстремите на функцијата
Решение. Најпрво се пресметува првиот извод
и по средување
Определување на стационарни точки:
Добивме дека функцијата има две стационарни точки
Го пресметуваме вториот извод:
или по средување
Според критериумот за утврдување на екстрем преку вториот извод:
Забелешка. Во определувањето на екстремот преку вториот извод го испитуваме само знакот на вториот извод во стационарната точка, без да ја испитуваме неговата точна бројна вредност.
Превојни точки:
Со овие три точки дефиниционата област се раздробува на четири подинтервали, при што функцијата е:
конвексна (
конкавна (
Се забележува симетрија во конвексноста/конкавноста заради симетричноста на функцијата, односно таа е непарна функција.
Example 3: Пример 3.
На интервалот
Решение. Од изводот
преку решавање на равенката
се добиваат четири стационарни точки (првите две се исти)
Во бараниот интервал
Се пресметуваат вредностите на функцијата во екстремот и на краевите од интервалот:
Од вредностите на функцијата
При тоа, најголемата вредност












